Maxaa Soomaaliya ka hortaagan ciidan qaran oo beddela ciidamada shisheeye?

Wariye: Ahmed Muse Abdulle (Idaawaqaca)

Marka askar Ugandheys ahi ka baxdo Bariire, yaa subaxda xigta ilaalinaya jidka ay dadka iyo badeecaduhu maraan? Qorshaha horraantii Nofeembar 2026 wuxuu ahaa in ciidamada howlgalka Midowga Afrika ee AUSSOM ay la wareegaan afar saldhig oo ay banneynayaan askar Uganda ku timid heshiis laba geesood ah. Bariire iyo Awdheegle ayaa ka mid ah. Uganda waxay sidoo kale ciidamo ku leedahay AUSSOM. Sidaas darteed, bixitaanka cutub Ugandheys ah iyo wareejinta amniga ee Soomaaliya waa laba tallaabo oo kala duwan.

Soomaaliya waxaa ciidan qaran u dhisan tan iyo 1960. Waxa maanta ka hortaagan inuu si buuxda u beddelo ciidamada shisheeye waa saddex arrimood oo isku xiran: cidda amarta askarta oo ay tahay in lagu heshiiyo, kharashka joogtada ah ee lagu hayo goobaha ay qabsadaan, iyo kalsoonida dadka ay ilaalinayaan. Haddii midkood maqnaado, xitaa guul weyn oo laga gaaro Al‑Shabaab way adkaan kartaa in la joogteeyo.

Awooddii ciidankii hore iyo casharkii 1977–1978

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed waxaa la aas-aasay 12-kii Abriil 1960. Toddobaatameeyadii, tababar iyo hub uu bixiyey Midowgii Soofiyeeti ayaa Soomaaliya u suurageliyey inay isku mar dagaalgeliso lug, madaafiic, taangiyo iyo diyaarado. Qiyaas taariikhi ah ayaa ciidanka dhulka ku tirisay ilaa 23,000 oo askari ka hor dagaalkii Ogaadeenya, hubkiisana ku qiyaastay 250 taangi iyo in ka badan 300 oo gaadiidka gaashaaman ee ciidanka qaada. Sannadkii 1976, ciidanka cirku wuxuu haystay 52 diyaaradood oo dagaal, 24 ka mid ahna waxay ahaayeen MiG‑21. Tirooyinkaas waxay tilmaamayaan qalabkii la haystay. Intii maalin kasta duuli kartay ama dhaqaaqi kartay waxay ku xirnayd shidaal, dayactir iyo shaqaale farsamo.

Dagaalkii 1977, ciidanka Soomaaliya iyo jabhaddii Soomaali Galbeed waxay muddo gaaban qabsadeen dhul ballaaran oo bariga Itoobiya ah. Markii Midowgii Soofiyeeti taageeradiisii milatari u weeciyey Itoobiya, ciidamo Kuubaan ahna ay Itoobiya garab dagaallameen, miisaankii dagaalku wuu is beddelay. Bishii Maarso 1978 ayay Soomaaliya ciidankeeda kala baxday. Casharka maanta khuseeya wuxuu yahay in dal hub culus haysta uu haddana go’aanka dagaalka gacantiisa ka bixin karo haddii sahayda iyo qalabka dayactirku hal dal dibaddiisa kaga xiran yihiin.

Dhaxalkaasi wuxuu leeyahay dhinac kale. Ciidanku talada dalka ayuu afgembi kula wareegay Oktoobar 1969. Duqeyntii Hargeysa iyo Burco ee 1988 waxay dad badan xusuustooda ciidanka ku reebtay burbur iyo barakac. Markii dowladdu dhacday 1991, taliskii qarankuna wuu kala daatay. Dib-u-dhiska maanta wuxuu u baahan yahay in muwaadinku garanayo cidda uu u dacwoon karo haddii askari ku xadgudbo, iyo in sarkaalka laga xisaabin karo amarka uu bixiyey.

Farqiga u dhexeeya qabsashada degmo iyo sugidda amnigeeda

Ciidamada Danab waxay tusaale u yihiin awoodda lagu dhisi karo tababar joogto ah iyo talis ay askartu wada taqaan. Hase yeeshee, cutubka loo tababaray weerarka haddii bilo lagu hayo ilaalinta saldhig, laba hawlood ayaa hal cutub ku kulmaya. Ama saldhigga ayaa waaya askartii ilaalin lahayd marka hawlgal cusub bilowdo, ama hawlgalkii ayaa dib u dhaca. Halkaas waxaa ka muuqata baahida loo qabo ciidan lug ah oo cutubka beddela, boolis la tacaala dembiyada iyo maamul ay dadku u tagaan marka khilaaf yimaado.

Arrinta ugu adag ee dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada hortaalla waa heshiiska ku saabsan askariga iyo taliyihiisa. Yaa magacaabaya taliyaha? Yaa bixinaya mushaharka? Yaa go’aaminaya in cutub laga raro gobol oo mid kale loo diro? Aqoonta deegaanka ee ciidamada maxalliga ahi faa’iido ayay leedahay. Haddii askariga lagu daro diiwaanka qaranka iyadoo su’aalahaasi furan yihiin, khilaaf siyaasadeed ayaa maalinta loo baahdo kala qaybin kara cutub isku direys ah.

Waxaa jirta su’aal kale oo si toos ah u khuseysa qoyska askariga. Haddii uu ku dhaawacmo saldhig ka fog magaalada, gaari ama diyaarad ma soo qaadi kartaa, qoyskiisuna ma heli doonaa mushaharkiisa? Raashinka, shidaalka, daawada, isgaarsiinta iyo farsamayaqaanka gaadiidku dhammaantood waxay u baahan yihiin lacag soo noqnoqota. Xafiiska Qaramada Midoobay ee taageerada Soomaaliya wuxuu gaadiid iyo sahay siiyaa ciidamada Midowga Afrika iyo qaybo ka mid ah ciidamada Soomaaliyeed. Inta awoodahaas laga dhisayo gudaha, wareejinta saldhig kasta waa inay la socotaa cid si cad u qaadaysa kharashkiisa iyo masuuliyadda gurmadkiisa.

Halkee ayay rajadu ka jirtaa?

Soomaaliya waxay leedahay askar khibrad dagaal leh iyo dad deegaanka ah oo si fiican u yaqaan waddooyinka, tuulooyinka iyo dhaqdhaqaaqa Al‑Shabaab. Hawlgalladii ka bilowday Hiiraan 2022 waxay muujiyeen waxa suurtagalka ah marka ciidanka iyo dadka deegaanku yeeshaan ujeeddo ay wadaagaan. Waxa guusha sii adkayn kara waa in qofka xog bixiya la ilaaliyo, ganacsaduhu jidka mari karo isaga oo aan lacago kala duwan laga qaadin, cabashada dadweynahana si la arki karo wax looga qabto. Kuwaas ayuu qofka deegaanku maalin walba ku qiimeeyaa dowladda timid.

Saadaasha sannadka 2027: Haddii dowladdu saldhigyada ula wareegto marxalado, iyadoo goob kasta u diyaarisay ciidan beddel ah, mushahar iyo sahay, waxay u badan tahay in meelo gaar ah Soomaalidu si buuxda amniga ula wareegto, halka gaadiidka cirka iyo gurmadka qaarkood ay weli taageero dibadeed u baahan doonaan. Haddii bixitaanka ciidamada shisheeye ka hor maro diyaarinta hawlahaas, khatarta ugu dhow waa in saldhig la sii hayo balse waddooyinkii iyo tuulooyinkii ku hareeraysnaa ay mar kale Al‑Shabaab cadaadis saarto. Labadaas xaaladood xitaa hal mar ayay gobollo kala duwan ka dhici karaan.

Lix bilood ka dib marka saldhig lagu wareejiyo ciidanka Soomaaliyeed, waxaa mudan in dib loogu laabto oo la weydiiyo saddex su’aalood. Askartii mushaharkoodii ma heleen? Cutub kale oo Soomaali ah ma beddelay kuwii halkaas ku daalay? Dadka deegaanka ma u kala safri karaan degmada iyo suuqa ugu dhow? Jawaabahaas ayaa muujin doona inta Soomaaliya u jirto maalinta ay ciidamadeedu qaadi karaan masuuliyadda maanta garabka shisheeye looga baahan yahay.